B. Tek Gen Hastalıkları

  Günümüzde 6500 ün üzerinde tek gen hastalığı tanımlanmıştır. Bu hastalıklar bir genin içinde oluşan mutasyon nedeni ile ilgili genin kodladığı proteinin fonksiyon kaybı sonucu ortaya çıkarlar. Söz konusu genin hangi kromozomda yer aldığı ve mutasyonun etkisini fenotipte gösterebilme gücüne göre bu hastalıklar 4 ana grupta sınıflandırılır.

1. Otozomal Dominant
2. Otozomal Resesif
3. X' e Bağlı Dominant
4. X' e Bağlı Resesif
5. Y'ye Bağlı Kalıtım

  1. Otozomal Dominant Kalıtım: Bu kalıtımda aynı bir proteini kodlamakla görevli gen çiftinden (allel) birinde mutasyon bulunmasında dahi hastalık ortaya çıkar. Bu kalıtımda, cinsiyet ve akraba evliliğinin etkisi yoktur. Hastalıkların önemli bir bölümü, yeni mutasyonlar (de novo) sonucu ailede ilk defa ortaya çıkmaktadır. İleri baba yaşı yeni mutasyonların oluşumunda bir risk faktörüdür. Hastalığı taşıyan ve gösteren kişinin ise bu hastalığı çocuklarına kalıtıma olasılığı 50% dir.

Örnek: Akondroplazi, Marfan sendromu, polikistik böbrek, ailevi hiperkolestrinemi v.d.

  2. Otozomal Resesif Kalıtım: Bu kalıtımda aynı bir proteini kodlayan her iki genin (allel) de mutasyontaşıması sonucu hastalık ortaya çıkar. Hastalığın ortaya çıkmasında cinsiyet ve ileri anne-baba yaşı önem taşımaz oysa akraba evlilikleri risk arttıran önemli bir faktördür. Bu hastalık için taşıyıcılık hasta bir çocuğun varlığı ile kesinleşir. Talasemi için taşıyıcılık ise bir kan testi ile yapılabilir. Ülkemizde Talasemi taşıyıcılık insidansının yüksek olduğu bilindiğine göre gebelik öncesinde taşıyıcılık testinin yapılması son derece akılcıdır. Taşıyıcı oldukları kesinleşen anne ve babanın bu hastalık için tüm gebeliklerinde hastalık riski 25% dir.

  Örnek: Talasemi, kistik fibroz, konjenital adrenal hiperplazi (adrenogenital sendrom), fenilketonüri, spinal muskuler kas atrofisi, v.d.

  3. X' e Bağlı Dominant Kalıtım: X kromozomu üzerinde yer alan bir gende oluşan dominant etkili mutasyonun yol açtığı hastalıklardır. Bu kalıtımda her iki cinsiyette etkilenmekte ancak kadınlarda iki X kromozomu bulunduğundan klinik bulgular kadınlarda erkeklere oranla daha hafif olmaktadır. Etkilenmiş bir annenin kız ve erkek çocuklarının etkilenme olasılığı 50% dir.

  Örnek: Vitamin D ye resistan raşitismus





  4. X' e Bağlı Resesif Kalıtım: X kromozomu üzerinde yer alan bir gende oluşan resesif etkilimutasyonun yol açtığı hastalıklardır. İki X kromozomundan birinde bu mutasyonu taşıyan kadınlar klinik bulgu vermezler. Erkekler ise tek X kromozomu taşırlar ve bu kromozomda mutasyona uğramış gen bulunursa hastalık ortaya çıkar. Taşıyıcı annelerin erkek çocuklarının yarısında hastalık görülür, kız çocuklarının ise yarısı taşıyıcıdır ancak kızlar klinik olarak hastalığı göstermezler.

Örnek: Hemofili, Duchenne/Becker kas distrofisi, v.d.


  5. Y'ye Bağlı Kalıtım: Y kromozomu üzerinde yer alan bir gendeki mutasyon babadan oğula kalıtır. Örnek: Erkek infertilitesine yol açan Y mikrodelesyonları

  Önemli Not:
  Tek gen hastalıklarının laboratuvar tanısı moleküler genetik ve biyokimyasal analizler ile yapılmaktadır. Bu hastalıklara yönelik prenatal tanı yapılabilmesi için riskli ailelerin etkilenmiş bireylerinde klinik tanının laboratuvar testleri ile doğrulanmış olması gerekmektedir.