A. KROMOZOM ANOMALİLERİ

Kromozom analizi, genetik hastalıkların tanı ve değerlendirmesinde önemli bir komponenttir. Kromozomlarda oluşan tüm değişiklikler "kromozom anomalisi" olarak isimlendirilir ve yaklaşık her 160 yenidoğandan birinde görülmektedir. Kromozom anomali sıklığı incelenen populasyonlana göre farklılıklar gösterir;

1.Trimesterde oluşan spontan abortus materyalinde % 50-60, ölü doğumlarda % 5-6, 35 yaşındaki annelerin yenidoğanlarında 1:200, amniotik sıvı incelemelerinde % 1.1, 40 yaşındaki annelerin yenidoğanlarında 1:50, amniotik sıvı incelemelerinde % 3, 2 veya daha fazla fetal kaybı olan çiftlerde % 5-8 dir.

Bazı anomaliler, kromozomun tümünün ya da bir parçasının yalnızca yer değiştirmesi şeklindedir ve genetik materyalde (genom) artış veya azalmaya yol açmazlar bu nedenle taşıyıcılarda hastalığa yol açmazlar. Bu anomaliler "dengeli kromozom anomalisi" olarak isimlendirilir. Yaklaşık her 500 canlı yenidoğandan birinde görülen bu anomaliler, translokasyonlar (resiprokal, insersiyonel ve Robertson tipi) ile inversiyonlardır (perisentrik ve parasentrik).

Genel topluma göre artmış "Dengeli kromozom anomalisi" beklenen populasyonlar şunlardır:

Kötü obstetrik öykü: 2 veya daha fazla spontan abortus, in utero ölüm, anomalili bebek doğum öyküsü olan çiftlerde, dengeli kromozom anomali oranı % 4-8 arasındadır.
Not: bu kayıpların ardışık olması gerekmemekte ve sağlıklı çocuğun varlığı riski azaltmamaktadır

İnfertilite: Primer kadın ve erkek infertilitesi olanlarda dengesiz anomalilerin yanısıra % 3-4 dengeli kromozom anomalileri saptanmaktadır. Bu nedenle ICSI adayı çiftlerde de parental kromozom analizi önemli bilgiler vermektedir.

Ailede bilinen bir kromozom anomalili birey öyküsü: Ailevi kalıtılabilecek dengeli veya dengesiz kromozom anomalisi saptanan bireylerin yakın akrabaları da yakınlık derecesine göre artan bir risk taşırlar.

"Dengesiz kromozom anomalileri" genom içinde genetik materyalde/bilgide azalma ya da artışa yol açan tüm sayısal ve yapısal kromozom anomalilerini kapsamaktadır. Genetik materyalde azalma ya da artmalar konjenital malformasyonlara, mental geriliğe ve cinsiyet gelişim anomalilerine yol açarlar. Konsepsiyonda çok yüksek olan bu oran ilerleyen gebelik haftası ile azalır, yenidoğanda yaklaşık 1:250 oranına düşer. Sayısal anomalilerin (poliploidi ve monozomi X dışındakiler) oranında ileri anne yaşı ile artış olduğu bilinmektedir. Yapısal anomalilerin ise ileri baba yaşı ile arttığı bildirilmektedir.

Genel topluma göre artmış "dengesiz kromozom anomali riski" taşıyan populasyonlar şunlardır;

1. Postnatal dönemde artmış risk taşıyan populasyonlar:

Klasik kromozom anomali sendromu (örn. Down sendromu, Turner sendromu, Klinefelter sendromu, vd): Kromozom analizi tanıyı kesinleştirdiği gibi ailevi olabilecek olguları ayırt eder

Mental gerilik, dismorfik ve/veya konjenital malformasyonlu olgular: Olguların yaklaşık % 10-15 inde kromozom anomalisi saptanmaktadır

Düşük doğum ağırlığı ve gelişme geriliği: Kromozom anomalilerinde sıklıkla söz konusudur ve genellikle dismorfizm/malformasyon bulgularına eşlik eder

Puberte gecikmesi ve cinsiyet gelişme geriliği: Turner ve Klinefelter sendromu'na yol açan X ve Y kromozom anomalileridir. Erken tanı tedaviye olanak sağlamaktadır

Kuşkulu genitalya: Özellikle yenidoğan döneminde kromozomal cinsiyetin belirlenmesi ailenin daha sonra karşılaşacağı sorunları azaltmaktadır ve ayırıcı tanı ile tedaviye yardımcı olmaktadır

2. Prenatal dönemde artmış risk taşıyan populasyonlar:

İleri anne yaşı: Doğumdaki anne yaşı 35 ve daha yukarı ise bebeğin kromozom anomali doğma olasılığı >1:200 dür ve ilerleyen yaşla bu oran artar. Amniosentez döneminde ise bu riskler daha da yüksektir

Kromozom anomalili doğum öyküsü: Özellikle Down sendromlu gebelik öyküsü bulunan çiftlerin daha sonraki gebeliklerinde tekrarlama riski, anne yaşı <35 ise % 1.4 dür. 35 yaşın üzerindeki annelerde ise annenin yaş riski geçerlidir.

Dengeli kromozom anomali taşıyıcı ebeveyn: Bu bireylerin dengesiz gamet olasılığı % 50 dir ve ilerleyen gebelik süresi ile oran azalmaktadır. Risk, her anomaliye ve taşıyıcının anne ya da baba oluşuna göre farklıdır. Genel olarak amniosentez döneminde bu oran % 20-25 dir.

Fetal ultrasonografide anomali: Saptanan anomalinin minör/majör ya da izole/multiple oluşuna göre kromozom anomali oranı değişmektedir. Örn.: Koroid pleksus kisti izole ise %1-2 olan oran, diğer anomalilerin varlığı durumunda % 47 lere ulaşmaktadır.

Biokimyasal tarama testlerinde artmış risk saptanması: Üçlü test, doğacak olan Down sendromlu bebeklerin % 60-65 inin yakalanmasına olanak vermektedir. Üçlü testi 1:300 den daha riskli olan gebeliklerde fetal kromozom anomali oranı yaklaşık %2 dir. 11-14 hafta tarama testi ile Down sendromlu bebeklerin % 85 inin yakalanması beklenmektedir. Bu riski taşıyan gebeliklerde fetal kromozom anomali oranı % 12-13 dür.

Kötü obstetrik öykü: Bu çiftlerde öncelikle parental kromozom analizlerinin önerilmesi daha doğrudur. Eğer bu mümkün değilse invaziv girişim son seçenek olmalıdır.

Farklı popülasyonlarda yapılan kromozom analiz sonuçlarından örnekler

3. Spontan Abortuslarda:

Gebeliğin ilk 12 haftalık sürecinde oluşan spontan abortuslarda yapılan kromozom analizlerinde % 50-60 oranında fetal kromozom anomalisi saptanmaktadır. Gebeliğin, spontan abortus, in utero ölüm veya ölü doğum ile sonlanması durumunda plasentada (trofoblastlar) yapılacak fetal kromozom analizleri kaybın nedeni açıklamaya yönelik önemli bir testtir. Saptanan anomalilerin büyük bir kısmı ilk defa fetusta oluşmuş anomaliler olmakla birlikte bir kısmı ise ailevidir ve dengeli taşıyıcıların ortaya çıkarılmasına olanak yaratmaktadır. Fetal kaybın nedenini bilmek